همه میدانند و هیچکس نمیداند!
میگویند که نوشابهسازی را «میرزای تونی» به ایران آورده است.
آرشیو ملی ایران، مشروح مذاکرات مجلس و آرشیو مجلس هیچ سرنخی از این فرد به دست نمیدهد. آنچه مشهور است این است که شأن فاضل تونی اجل از نوشابهسازی است. با این حال گفته شده که او بعدها ورشکسته شد. این موضوع ذهن را به سمت کارخانه نوشابهسازی آلپاین میبرد.
پس از تونی، فردی به نام «میرهاشم آرین» در تبریز کارخانه ورشکسته آلپاین را خرید و در سال ۱۳۴۱ با سرمایه برادران ساهاکیان، از سرمایهداران معروف تبریزی، قراردادی برای تولید نوشابه با کمپانی کوکاکولا منعقد کرد. با آغاز به کار این کارخانه که در بلوار دانشگاه تبریز واقع بود، زمینه اشتغال افراد زیادی فراهم شد. این کارخانه بزرگترین کارخانه تولید نوشابه غیرالکلی در تبریز بود و محصولاتش با شبکه توزیع منظم در استانهای آذربایجان شرقی و غربی و حتی بخشهایی از غرب کشور عرضه میشد.
با این حال، این نخستین نوشابهسازی موفق ایرانی نبود؛ زیرا هشت سال پیش از آن، شرکت زمزم تولید نوشابه را آغاز کرده بود. مؤسس این شرکت «حبیب ثابت» بود. او ابتدا تحت لیسانس پپسیکولای بینالمللی تولید را آغاز کرد، اما آنگونه که در وبسایت شرکت زمزم آمده است: «به دلیل عدم تطبیق ذائقه مردم با این نوشابه، موفقیتی به دست نیامد و همین امر سبب شد نوشابهها همراه با جایزه بهطور رایگان توزیع شوند.»
اگرچه مؤسسان کارخانههای نوشابهسازی امید چندانی به بازگشت سرمایه در کوتاهمدت نداشتند، اما جامعه در حال تحول دهه ۵۰ بهخوبی پذیرای بطریهای این شرکت و نیز شرکت ساسان شد که یک سال پس از زمزم فعالیت خود را آغاز کرده بود.
موفقیت ساسان تا حد زیادی به دلیل عرضه نوشابههای زرد (نارنجی) بود که مشتریان زیادی داشت. مؤسس ساسان مشخص نیست؛ اما آنچه معلوم است این شرکت در آن زمان دو برند «کانادا درای» و «سوپر کولا» را تولید میکرد. ساسان چنان موفق ظاهر شد که در سال ۱۳۵۴ وارد بورس اوراق بهادار تهران شد. این شرکت فعالیت خود را آنقدر گسترش داد که شرکتی با نام «شیشه و گاز شوگا» تأسیس کرد که وظیفه آن تولید بطریهای مصرفی ساسان بود.
تاریخ نوشابهسازی در ایران سرنخی نیز در مشهد دارد؛ جایی که مرحوم حاج یزدی شرکت «نیسان شرق» را در سال ۱۳۳۷ تأسیس کرد. نیسان شرق از همان ابتدا با کوکاکولا قرارداد همکاری بست. اما شرایط نوشابهسازان پس از انقلاب کاملاً متفاوت شد. کوکاکولای تبریز که توانسته بود از موج نخست مصادرهها جان سالم به در ببرد و حتی در سال ۱۳۵۸ کارخانه دومی در تبریز بنا کند، سرانجام در سال ۱۳۵۹ مصادره شد.
داستان زمزم
دیدن خط تولید این شرکت از پشت شیشههای مشرف به خیابان آزادی هنوز هم برای برخی عابران جالب توجه است. شرکت زمزم در حال حاضر کارخانههای متعددی در سراسر ایران دارد.
پس از انقلاب، ماجرای قطع وابستگی به پپسی و کوکاکولا مطرح شد. گفته میشود که در سال ۱۳۵۹ واحد تحقیق و توسعه این شرکت ایجاد شد و آزمایشگاه ویژه آن در اردیبهشت ۱۳۶۰ فعالیت خود را آغاز کرد. این آزمایشگاه تلاش شبانهروزی خود را برای فرمولبندی و تهیه اسانسها و مواد لازم جهت عصارهسازی متمرکز کرد و در شهریور ۱۳۶۰ موفق به فرمولبندی عصاره پپسی و متعاقب آن عصاره نوشابه پرتقالی شد.
شرکت زمزم برای رهایی از وابستگی خارجی در زمینه مواد اولیه نیز اقداماتی انجام داد. نخستین گام در این مسیر تغییر بطریهای نوشابه با آرم پپسی بود که بهتدریج با قالب جدید و آرم زمزم جایگزین شد. همزمان زمزم منابع تهیه عصاره خود را نیز تغییر داد و خود را از قرارداد پرهزینه خرید هر عصاره به مبلغ ۳۰۰ دلار از پپسیکولا رها کرد و در عوض عصارههایی با قیمت بسیار ارزانتر تهیه نمود.
ساسان اما سرگذشت دیگری دارد. پس از مصادره این شرکت بعد از انقلاب اسلامی، مدیریت آن به حوزه علمیه خواهران یا جامعهالزهرا (س) واگذار شد. فعالیت شرکت تا مدتی رو به راه بود، بهطوری که در سال ۱۳۷۴ کارخانه جدیدی در قزوین تأسیس کرد. با این حال افول شرکت در سالهای اخیر و خروج آن از بورس زمینه خصوصیسازی ساسان را فراهم کرد. برخی معتقد بودند این خصوصیسازی مشکلات تازهای برای شرکت ایجاد کرد و بحرانهای کارگری متعددی به همراه داشت. با این حال ساسان در سه سال اخیر دوباره به تولید بازگشته و اکنون برندهای پپسی، پارسیکولا، شادنوش و پارسی را تولید میکند.
اما «خوشگوار» را باید خوشبختترین نوشابهسازی پس از انقلاب دانست؛ شرکتی که فراز و نشیب کمتری را تجربه کرده و امروز نیز مدیری از خاندان یزدی اداره آن را بر عهده دارد.
خوشگوار که پیش از انقلاب با کوکاکولا قرارداد همکاری داشت، پس از انقلاب نیز این همکاری را ادامه داد تا اینکه در سال ۱۳۶۳ ورود عصاره این نوشابه به ایران ممنوع شد. در این زمان خوشگوار به سمت استفاده از فرمول ایرانی نوشابه رفت. مجموعه این فعالیتها که به فرمول ابداعشده توسط دکتر فرخ سرمد نسبت داده میشود، بعدها در قالب «شرکت صنایع غذایی ایران» سامان یافت و در شهر نوشهر به تولید عصاره نوشابه پرداخت.
البته این پایان ماجراهای نوشابهسازی در ایران نبود. شرکت «نوشاب» در سال ۱۳۷۰ با خرید کارخانه شمس تهران تصمیم گرفت کوکاکولا را در ایران تولید کند. شرکت کوکاکولا نیز با امضای قراردادی به مبلغ ۱۵ میلیون دلار، ۲۷ درصد سهام این شرکت را در اختیار گرفت و همکاری برای تولید کوکاکولا آغاز شد. به این ترتیب، کوکاکولا نخستین شرکت خارجی شد که پس از انقلاب در ایران سرمایهگذاری میکرد.
با امضای این قرارداد، حدود ۴۰ میلیون بطری با آرم کوکاکولا تهیه شد و تولید نوشابه در سال ۱۳۷۳ آغاز گردید. اما یک سال بعد، با اعمال تحریمهای آمریکا، همکاری کوکاکولا با ایران متوقف شد و شرکت نوشاب از دریافت فرمول تولید کوکاکولا محروم ماند. این تنها بدشانسی نوشاب نبود؛ زیرا شرکت خوشگوار نیز توانسته بود عصاره نوشابه را وارد ایران کند و نوشابههای کوکاکولای خود را حتی زودتر از نوشاب به بازار عرضه کند. به این ترتیب نوشاب نتوانست سهم قابل توجهی از بازار به دست آورد.
تاریخ نوشابهسازی در ایران آمیزهای است از سرمایهداری دوران پهلوی، دولتیسازی پس از انقلاب و همکاری شرکتهای بزرگ آمریکایی تولید نوشابه با تولیدکنندگان ایرانی. با وجود این پیشینه جذاب، هنوز جای تأسف است که مستندسازی جدی درباره آن انجام نشده و همچنان نمیدانیم «میرزای تونی» که طعم نوشابه را به ایرانیان چشانده، دقیقاً چه کسی بوده است.